Dat we beïnvloed worden door onze omgeving is voor de meeste mensen geen nieuw inzicht, maar hoe sterk dat doorwerkt in ons geldgedrag — en vooral hoe onbewust dat gebeurt — wordt vaak onderschat.

Misschien heb je het idee dat jouw financiële keuzes vooral van jezelf zijn, dat je redelijk goed nadenkt over wat je uitgeeft, spaart of investeert en dat je daarin vrij rationeel handelt. In de praktijk blijkt dat meestal genuanceerder te liggen.

De kans dat je volledig losstaat van je omgeving in je geldgedrag is namelijk vrij klein.

Wat voor jou normaal voelt, is zelden toevallig

De mensen met wie je veel tijd doorbrengt, hebben meer invloed op je gedrag dan je vaak doorhebt, en dat geldt niet alleen voor hoe je praat of je vrije tijd invult, maar ook voor hoe je met geld omgaat.

Wanneer het in jouw omgeving gebruikelijk is om het salaris elke maand grotendeels uit te geven, regelmatig uit eten te gaan of relatief makkelijk geld uit te geven aan comfort en gemak, dan gaat dat op een gegeven moment vanzelf normaal voelen. Niet omdat je daar bewust voor kiest, maar omdat het de standaard wordt waar je je ongemerkt toe verhoudt.

Hetzelfde mechanisme werkt de andere kant op. In een omgeving waar sparen, vooruitdenken en terughoudendheid de norm zijn, voelt juist dát logisch en vanzelfsprekend.

Wat je als “normaal” ervaart, ontstaat dus niet zomaar, maar wordt gevormd door wat je om je heen ziet en meemaakt.

Rationeel voelen is iets anders dan rationeel zijn

De meeste mensen beschouwen zichzelf als redelijk rationeel, zeker als het om geld gaat. Toch spelen er vaak meer factoren mee dan alleen logica en berekening.

Je beslissingen worden namelijk niet alleen gestuurd door cijfers, maar ook door je eerdere ervaringen, de overtuigingen die je hebt opgebouwd en — misschien wel het belangrijkste — door wat voor jou vertrouwd en logisch aanvoelt.

In het boek The Psychology of Money wordt dit mooi verwoord: mensen nemen zelden puur rationele financiële beslissingen, maar vooral beslissingen die binnen hun eigen referentiekader logisch voelen.

En dat referentiekader wordt voor een groot deel bepaald door je omgeving.

Wanneer je geldgedrag logisch lijkt, maar het dat eigenlijk niet is

Een goed voorbeeld daarvan is de keuze voor een auto. Je kunt voor jezelf heel duidelijk redeneren dat je een auto nodig hebt en dat het dus logisch is om daar geld aan uit te geven, maar de vraag is vervolgens hoeveel en waarom precies dat bedrag.

Als in jouw omgeving veel mensen een relatief dure auto rijden of een leasecontract hebben van bijvoorbeeld €500 per maand, dan voelt dat al snel als een redelijk en normaal bedrag. Het is immers wat je om je heen ziet, wat besproken wordt en wat impliciet als standaard geldt.

Wanneer je datzelfde bedrag echter los bekijkt, zie je dat het neerkomt op €6.000 per jaar en €60.000 over 10 jaar, wat in het licht van andere doelen — zoals minder werken, meer vrijheid of financiële rust — ineens een heel andere lading krijgt.

Toch voelt het op het moment zelf vaak als een logische keuze, simpelweg omdat het past binnen de norm van je omgeving.

Vergelijken gebeurt automatisch, ook als je het niet wilt

Een groot deel van hoe we ons voelen over geld komt niet voort uit absolute bedragen, maar uit vergelijking met de mensen om ons heen.

Als jij bijvoorbeeld €3.000 per maand verdient terwijl de mensen in je directe omgeving rond de €5.000 verdienen, kan dat het gevoel geven dat je achterloopt, ook al is je inkomen op zichzelf misschien prima.

Draai je de situatie om en verdien jij €3.000 terwijl je omgeving rond de €2.000 zit, dan voelt datzelfde inkomen ineens ruim en comfortabel.

Het verschil zit niet in de cijfers, maar in de context.

Status speelt vaak ongemerkt mee in je geldgedrag

Er is een bekende uitspraak die hier goed bij past:

We buy things we don’t need with money we don’t have to impress people we don’t like.

Hoewel dat misschien wat scherp geformuleerd is, raakt het wel aan iets wezenlijks. Een deel van onze uitgaven heeft namelijk niet alleen een praktische functie, maar ook een sociale.

We willen niet achterblijven, niet buiten de groep vallen en in zekere zin laten zien dat we “meedoen”. Dat hoeft helemaal niet bewust te gebeuren, maar speelt vaak op de achtergrond wel degelijk mee in hoe we keuzes maken.

Je koopt in dat geval niet alleen een product, maar ook een bepaald gevoel of beeld van jezelf.

Geldgedrag neem je over zonder dat je het doorhebt

Wat mensen in je directe omgeving doen, beïnvloedt niet alleen wat je normaal vindt, maar ook wat je zelf gaat doen.

Je raakt gewend aan bepaalde patronen, zoals hoe vaak je uit eten gaat, wat je uitgeeft aan vakanties of hoe er over geld gesproken wordt, en voordat je het weet zijn die patronen onderdeel geworden van je eigen gedrag.

Op dat moment voelt het alsof je zelf bewust keuzes maakt, terwijl ze in werkelijkheid voor een deel gevormd zijn door wat je om je heen ziet.

Is dat een probleem?

Op zichzelf is daar niets mis mee. Je omgeving kan je juist helpen om betere keuzes te maken, je bewuster te maken van geld en je richting te geven in wat je belangrijk vindt.

Het wordt pas interessant om erbij stil te staan wanneer je merkt dat je keuzes maakt die eigenlijk niet goed aansluiten bij je eigen doelen of wensen, bijvoorbeeld wanneer je geld uitgeeft om een bepaald beeld in stand te houden of wanneer vaste lasten je beperken in de vrijheid die je eigenlijk zoekt.

Misschien is dit een interessantere vraag over je geldgedrag

De vraag is uiteindelijk niet of je beïnvloed wordt — dat gebeurt sowieso — maar in hoeverre je je daar bewust van bent.

Wat voelt voor jou normaal, en waar komt dat eigenlijk vandaan?
Welke keuzes zijn echt van jou, en welke heb je gaandeweg overgenomen zonder dat je het doorhad

Juist dat soort vragen geven vaak meer inzicht dan welke berekening dan ook.